Planning
Het bullwhip-effect is meer een besluitprobleem dan een vraagprobleem
Het bullwhip-effect, ook wel opslingereffect, betekent dat een kleine vraagschommeling bij elke schakel verder stroomopwaarts in de keten groter wordt. Bij gebrekkige informatie bouwt elke partij een eigen marge in. Daar begint het dempen.
2 november 2026 · 4 min leestijd
Uw klant stelt één levering uit. Twee weken later ligt het magazijn vol en verkoopt u nee op een ander artikel. Inkoop had extra besteld, verkoop had een veiligheidsmarge in de forecast gezet.
Door gebrekkige informatie tussen ketenpartijen bouwt elke schakel een veiligheidsmarge in, zei Nanne Schriek, toen projectleider supply chain bij evofenedex, in januari 2023. Zo komt een vraagwijziging stroomopwaarts steeds zwaarder aan. De vraag zet de golf in gang, de besluiten in de keten maken hem hoog.
Waarom het bullwhip-effect zelden als eigen post opvalt
De schommeling staat op geen enkele regel in uw winst-en-verliesrekening. U ziet die terug als incidenteel vrachttarief, als overwerk op de vloer, als afschrijving op een artikel dat niemand meer verkoopt. Elke post heeft een eigen verklaring en een eigen eigenaar. Daardoor komt de oorzaak zelden in beeld. De maandcijfers middelen de weekpieken bovendien weg.
4 plekken waar uw eigen regels het bullwhip-effect versterken
Uw bestelregels en kortingsafspraken bepalen mee hoe hoog de golf wordt. Loop deze vier plekken na, een eigen indeling:
- minimale bestelhoeveelheden en batchgroottes die een vlakke vraag in blokken opdelen
- veiligheidsmarges die inkoop en verkoop los van elkaar toevoegen
- een inkoopritme dat afwijkt van het verkoopritme, waardoor elke week een inhaalslag is
- promoties en staffelkortingen die vraag naar voren halen en daarna een gat achterlaten
Elk van deze regels is op zichzelf verdedigbaar. Opgeteld kunnen ze een schommeling versterken.
Elke partij beslist voor zichzelf en de keten ontspoort alsnog
Vanuit elke afdeling gezien klopt het besluit, en toch slingert de keten door. Verkopers worden beoordeeld op verkopen en inkopers op beschikbaarheid, zei Nanne Schriek in 2023, en beide groepen voegen daarom veiligheidsmarges toe aan hun voorspellingen.
Jack van der Veen, in 2020 hoogleraar supply chain management op de leerstoel van evofenedex aan Nyenrode, noemde als reden dat elke partij individueel beslissingen neemt in het eigen belang, waardoor de keten als geheel ontspoort. Daarnaast noemde Van der Veen menselijk gedrag, zoals hamsteren terwijl er feitelijk geen tekort is. Nieuw is dat niet: volgens evofenedex beschreef onder meer Hau Lee, hoogleraar supply chain management aan Stanford University, het effect al in 1997.
Een betere forecast dempt pas als de regels meeveranderen
Een eigen standpunt: een scherpere voorspelling helpt, maar haalt de golf er niet uit zolang de marges en bestelregels eromheen hetzelfde blijven. Nanne Schriek adviseerde om tijdig informatie te delen met ketenpartners, zodat de fabriek de echte consumentenvraag ziet. Jack van der Veen noemde als oplossing meer en betere ketensamenwerking. Eigen advies daarnaast: kleinere bestelseries, herijkte parameters per artikelgroep en één overleg waarin commercie en operatie dezelfde cijfers zien. Dat overleg heet S&OP, sales and operations planning: één plan voor commercie en operatie.
Reken één artikel na en zie de versterking
Zet twee kolommen naast elkaar: de weekverkoop van één A-artikel over een jaar, en de weekbestellingen bij uw leverancier. Een vuistregel, eenvoudiger dan de spreidingsmaat uit de vakliteratuur: deel in beide kolommen het hoogste getal door het gemiddelde. In dit voorbeeld verkoopt u gemiddeld 100 stuks per week met een piek van 120, factor 1,2. Uw bestellingen zijn gemiddeld 100 stuks met een piek van 400, factor 4. Dit is een rekenvoorbeeld met fictieve cijfers.
Herhaal de som voor drie artikelgroepen en u ziet waar het verschil het grootst is. Controleer dan eerst of een vast bestelritme de piek verklaart.
Conclusie
U kunt de parameters laten staan en de pieken blijven opvangen met overwerk en spoedvracht. Of u herijkt de bestelregels per artikelgroep. Met de rekensom ziet u bij welke artikelgroep u begint.
Veelgestelde vragen
Wat betekent het bullwhip-effect in simpele woorden?
Het bullwhip-effect, ook wel opslingereffect, betekent dat een vraagwijziging bij elke schakel hoger in de keten groter wordt. Na een periode met tekorten kan dat binnen korte tijd een voorraadoverschot opleveren, zei Nanne Schriek van evofenedex.
Wat is een voorbeeld van het bullwhip-effect?
Evofenedex noemt de coronaperiode: de vraag naar onder meer elektronica en kantoormeubilair voor thuis steeg sterk, werd omgezet in inkooporders en werkte door naar toeleveranciers en fabrikanten. Daarna viel de vraag deels weg, met hoge voorraden tot gevolg.
Is het bullwhip-effect ook in Nederlandse cijfers te zien?
In een discussion paper van het CBS uit 2011 lijkt de samenhang tussen verkoop en voorraad tussen 2006 en eind 2008 sterker in de groothandel dan in de industrie. De auteur noemt het effect als mogelijke verklaring, niet als meting; dat is niet per se het standpunt van het CBS.
Klaar om uw rendement zichtbaar te maken?
Een eerste gesprek duurt 30 minuten. Geen verkoop, wel scherpe vragen over uw operatie. Daarna weet u of een Performance Analyse zinvol is.
Of bel direct +31 6 430 300 96